Peptydy nootropowe: Semax, Selank i co naprawdę mówi literatura (2026)

W skrócie

Semax i Selank to syntetyczne peptydy opracowane w Instytucie Genetyki Molekularnej Rosyjskiej Akademii Nauk. Oba bada się w kontekście uwagi, pamięci i odporności na stres, ale ich mechanizmy są odmienne.

• Semax jest analogiem fragmentu 4-10 hormonu ACTH, badanym głównie w kontekście czynników neurotroficznych
• Selank jest heptapeptydowym analogiem immunologicznego peptydu tuftsyny, badanym przede wszystkim w modelach lękowych
• Element wspólny: oba stabilizuje dołączona sekwencja prolina-glicyna-prolina, która wydłuża ich trwałość
• Słabość literatury: większość badań pochodzi z jednej szkoły naukowej i jest publikowana po rosyjsku
• Status regulacyjny: w Unii Europejskiej nie są zarejestrowane jako leki, sprzedaje się je wyłącznie jako materiał referencyjny do badań laboratoryjnych

Wszystko w tym przewodniku dotyczy badań laboratoryjnych, a nie stosowania u człowieka.

Czym są peptydy nootropowe

Nootropiki nie są klasą farmakologiczną ani regulacyjną, lecz zbiorczym pojęciem dla substancji badanych w związku z uczeniem się, pamięcią i uwagą. Termin wprowadził w 1972 roku rumuński chemik Corneliu Giurgea. Wśród peptydów najczęściej bada się Semax i Selank, oba pochodzące z tego samego rosyjskiego laboratorium.

Różnica wobec klasycznych stymulantów jest zasadnicza. Stymulanty zwiększają dostępność katecholamin, a ich działanie pojawia się szybko. Peptydy tego typu opisuje się w literaturze jako modulatory, czyli substancje, które zmieniają szlaki sygnałowe stopniowo i bez ostrego pobudzenia. To zarazem oznacza, że ich badanie trudniej zaprojektować: efekt, który ujawnia się po tygodniach, mierzy się trudniej niż efekt pojawiający się po godzinie.

Semax: analog fragmentu ACTH

Semax powstał przez modyfikację fragmentu 4-10 hormonu adrenokortykotropowego. Kluczowe jest to, że z pierwotnej cząsteczki usunięto aktywność hormonalną, a pozostawiono jedynie sekwencję wiązaną w literaturze z działaniem neurotropowym. Dołączenie tripeptydu prolina-glicyna-prolina wyraźnie spowolniło rozkład enzymatyczny.

Opublikowana literatura skupia się na dwóch liniach. Pierwsza bada wpływ na czynniki neurotroficzne, zwłaszcza BDNF i NGF, czyli białka uczestniczące w przeżyciu i wzroście neuronów. Praca z 2009 roku mierzyła poziom BDNF w hipokampie i korze mózgowej myszy po podaniu nootropików, w tym Semaxu (PubMed 20095391), a badanie z 2008 roku opisało jego działanie na neurony cholinergiczne przodomózgowia podstawnego szczurów (PubMed 18431004).

Druga linia dotyczy niedokrwienia. Praca z 2024 roku opisuje, jak peptydy pochodne ACTH zmieniają profil ekspresji genów w mózgu szczurów dobę po eksperymentalnie wywołanym niedokrwieniu (PubMed 39767736). Badanie kliniczne z 2018 roku obserwowało Semax u pacjentów w różnych fazach udaru niedokrwiennego (PubMed 29798983), przeprowadzono je jednak w Rosji, gdzie Semax jest zarejestrowanym lekiem. W Unii Europejskiej ani w Stanach Zjednoczonych zarejestrowany nie jest i ta różnica jest przy lekturze literatury istotna. Sam materiał znajdą Państwo na stronie produktu Semax.

Selank: analog tuftsyny

Selank to heptapeptyd pochodzący od tuftsyny, krótkiego peptydu immunomodulującego powstającego naturalnie przez rozkład immunoglobuliny G. Bada się go przede wszystkim w modelach lęku i reaktywności na stres, gdzie literatura opisuje działanie przez układ GABA-ergiczny oraz ekspresję genów związanych z metabolizmem serotoniny.

Badanie z 2016 roku wykazało, że podanie Selanku zmienia ekspresję genów zaangażowanych w przekaźnictwo GABA-ergiczne (PubMed 26924987), a nawiązująca praca z 2017 roku porównała jego działanie z GABA i olanzapiną na linii komórkowej IMR-32 (PubMed 28293190). Praca z 2019 roku zajmowała się wpływem Selanku na pamięć i regulację BDNF u szczurów (PubMed 31625062).

Ciekawe jest pochodzenie cząsteczki. Tuftsyna jest częścią układu odpornościowego, a nie nerwowego, więc Selank jest przykładem tego, jak peptyd z jednego układu bada się w kontekście zupełnie innego. Materiał referencyjny znajdą Państwo na stronie produktu Selank.

Semax czy Selank: bezpośrednie porównanie

To nie są dwie wersje tego samego. Różnią się cząsteczką wyjściową, badanym mechanizmem i typem modeli, w których się pojawiają.

Dlaczego podanie donosowe jest metodycznie sporne

Większość badań behawioralnych podaje te peptydy do nosa, z uzasadnieniem, że substancja dostaje się w ten sposób do mózgu z pominięciem krwiobiegu. W badaniach neuropeptydów od lat trwa jednak otwarta debata o tym, ile substancji rzeczywiście dociera do mózgu i czy ta ilość tłumaczy opisywane działanie.

Praca przeglądowa Lenga i Ludwiga z 2016 roku w czasopiśmie Biological Psychiatry stawia to pytanie ostro na przykładzie oksytocyny (PubMed 26049207): publikowane stężenia w płynie mózgowo-rdzeniowym są po podaniu donosowym o rzędy wielkości niższe, niż odpowiadałoby to opisywanym zmianom behawioralnym. Autorzy zwracają uwagę, że część efektów może mieć inne wyjaśnienie niż bezpośrednie przenikanie substancji do mózgu. Semax i Selank nie są oksytocyną, ale zastrzeżenie metodyczne dotyczy całej klasy neuropeptydów podawanych donosowo.

Dla czytelnika literatury płynie z tego praktyczny wniosek: interpretowalność tych badań jest niższa, niż się na pierwszy rzut oka wydaje, niezależnie od tego, jak przekonująco wyglądają wykresy.

Słabości opublikowanej literatury

Trzy ograniczenia powtarzają się przy obu cząsteczkach i uczciwie jest znać je, zanim człowiek weźmie się za literaturę.

1. Koncentracja w jednej szkole. Zdecydowana większość prac pochodzi z kręgu Instytutu Genetyki Molekularnej RAN. Niezależne replikacje spoza tego kręgu są rzadkie.
2. Bariera językowa. Znaczna część badań publikowana jest po rosyjsku, a w bazach takich jak PubMed pojawia się tylko w postaci abstraktu. Metodyki często nie da się więc sprawdzić.
3. Wielkość próby. Badania z kilkudziesięcioma uczestnikami są w tym polu typowe. Duże badania randomizowane, porównywalne ze standardem dla zarejestrowanych leków, nie istnieją.

Nic z tego nie oznacza, że wyniki są błędne. Oznacza to, że pewność, z jaką można je czytać, jest mniejsza.

Jak rozpoznać materiał dobrej jakości

Decyduje certyfikat analizy konkretnej partii, a nie dokument ogólny. Musi zawierać numer partii, datę analizy, czystość oznaczoną metodą HPLC i potwierdzenie tożsamości spektrometrią mas. Wartość 99 procent bez dołączonego chromatogramu jest twierdzeniem, a nie dowodem.

Na co patrzeć konkretnie:

• Numer partii na dokumencie musi odpowiadać numerowi na fiolce, którą otrzymałeś
• Chromatogram, a nie tylko liczba czystości
• Potwierdzenie tożsamości LC-MS, dla Semaxu masa cząsteczkowa 813,9 Da, dla Selanku 751,9 Da
• Niezależne laboratorium, a nie wewnętrzna analiza samego sprzedawcy

Partie Molequa® weryfikuje niezależne laboratorium Janoshik Analytical, a certyfikat jest dostępny na stronie produktu jeszcze przed zakupem. Ofertę znajdą Państwo w katalogu peptydów badawczych, gdzie przy każdej cząsteczce podana jest też cena za miligram, a peptydy nootropowe zebrane są w kategorii kognitywnej.

Przechowywanie i rekonstytucja

Liofilizat przechowuje się w suchości, chroniony przed światłem, najlepiej w temperaturze 2 do 8 °C. Po rekonstytucji wodą bakteriostatyczną roztwór trzyma się w lodówce, a jego stabilność liczy się w tygodniach, a nie miesiącach.

Woda bakteriostatyczna zawiera 0,9 % alkoholu benzylowego jako konserwant, co jest właśnie tym, co pozwala pobierać z jednej fiolki wielokrotnie. Rozpuszczalnik pozwala się spływać po ścianie fiolki, nigdy nie kieruje się go wprost na proszek, a fiolką się obraca, nie wstrząsa. Jedno i drugie zmniejsza mechaniczną agregację peptydu.

Często zadawane pytania

Czy Semax i Selank są zarejestrowanymi lekami?

W Unii Europejskiej nie. W Federacji Rosyjskiej są zarejestrowane jako leki, co jednak nie ma dla rynku europejskiego wagi regulacyjnej. Molequa® sprzedaje je wyłącznie jako materiał referencyjny do naukowych badań laboratoryjnych.

Jaka jest główna różnica między nimi?

Cząsteczka wyjściowa i badany mechanizm. Semax wywodzi się z fragmentu hormonu ACTH i bada się go wokół czynników neurotroficznych, Selank wywodzi się z immunologicznego peptydu tuftsyny i bada się go w modelach lękowych.

Dlaczego nie podajecie dawkowania?

Ponieważ substancje te nie są przeznaczone do stosowania u człowieka. Podanie schematu dawkowania byłoby sprzeczne z ramami, w których są legalnie sprzedawane.

Czy literaturze o tych peptydach można ufać?

Z zastrzeżeniem. Większość prac pochodzi z jednej szkoły naukowej, znaczna część jest publikowana po rosyjsku, a próby bywają małe. Jako źródło pytań badania te są przydatne, jako źródło pewności mniej.

Co oznacza sekwencja Pro-Gly-Pro na końcu cząsteczki?

Jest to element stabilizujący. Krótkie peptydy szybko rozkładają się w organizmie pod wpływem peptydaz, a dołączenie tripeptydu prolina-glicyna-prolina spowalnia ten rozkład, wydłużając czas, przez który cząsteczka jest w układzie mierzalna.

Kto weryfikuje partie Molequa®?

Niezależne laboratorium Janoshik Analytical. Do każdej przesyłki dołączony jest certyfikat konkretnej partii z czystością HPLC i potwierdzeniem tożsamości spektrometrią mas.

Źródła i cytowania

• Manukhina EB, et al. Effects of nootropic drugs on hippocampal and cortical BDNF levels in mice. 2009. PubMed 20095391
• Efekt Semaxu na neurony cholinergiczne przodomózgowia podstawnego szczurów. 2008. PubMed 18431004
• ACTH-like peptides and rat brain gene expression after experimental stroke. 2024. PubMed 39767736
• Efficacy of Semax in patients at different stages of ischemic stroke. 2018. PubMed 29798983
• Selank administration affects the expression of genes involved in GABAergic neurotransmission. 2016. PubMed 26924987
• GABA, Selank and olanzapine effects on GABAergic genes in IMR-32 cells. 2017. PubMed 28293190
• Selank protects against ethanol-induced memory impairment via BDNF regulation. 2019. PubMed 31625062
• Leng G, Ludwig M. Intranasal oxytocin: myths and delusions. Biol Psychiatry 2016. PubMed 26049207

Uwaga prawna

Wszystkie produkty marki Molequa® są przeznaczone wyłącznie do naukowych badań laboratoryjnych (Research Use Only). Nie są lekiem, suplementem diety, kosmetykiem ani żywnością i nie są przeznaczone do spożycia przez ludzi ani zwierzęta. Dane naukowe cytowane w tym artykule pochodzą z opublikowanej literatury i opisują badania przeprowadzone z odpowiednimi substancjami. Nie stanowią twierdzenia o sprzedawanych produktach ani zalecenia stosowania.