W skrócie
Noopept, znany też pod kodem GVS-111, to ester etylowy N-fenyloacetylo-L-prolyloglicyny. Chemicznie jest pochodną dipeptydu prolina-glicyna, a nie klasycznym peptydem. Opracowano go w Rosji jako dipeptydowy analog piracetamu. Literatura pochodzi głównie z badań na komórkach i zwierzętach, w dużej części z jednej szkoły naukowej.
- Budowa: C₁₇H₂₂N₂O₄, masa molowa 318,4 g/mol, jedno wiązanie peptydowe między proliną a glicyną
- Metabolit: według autorów tej samej szkoły powstaje z niego cykloprolyloglicyna, endogenny cykliczny dipeptyd, którego działanie w modelu opisała m.in. Gudasheva 2001
- Model zwierzęcy: w hipokampie szczura zwiększał ekspresję NGF i BDNF (Ostrovskaya 2008)
- Status: w Rosji zarejestrowany jako lek, w Unii Europejskiej nie; w Polsce dostępny wyłącznie jako materiał badawczy
Molequa® dostarcza noopept wyłącznie do badań laboratoryjnych (RUO).
Co to jest noopept?
Noopept to mała cząsteczka zbudowana z dwóch aminokwasów, proliny i glicyny, połączonych wiązaniem peptydowym. Na początku łańcucha dołączono grupę fenyloacetylową, a na końcu ester etylowy. Te dwie modyfikacje zmieniają właściwości cząsteczki: jest ona mniejsza i bardziej lipofilowa niż typowy peptyd.
Związek opracowano w Instytucie Farmakologii im. W. W. Zakusowa w Moskwie. Punktem wyjścia była idea dipeptydowego analogu piracetamu: zachować fragment przypominający pierścień pirolidonu, ale zbudować go z aminokwasów. Prolina zawiera taki pierścień w swojej strukturze, glicyna jest najprostszym aminokwasem.
Słowo „peptyd” w nazwie bywa mylące. Klasyczne peptydy badawcze, takie jak Selank czy Semax, mają po siedem aminokwasów i wolne końce łańcucha. Noopept ma tylko jedno wiązanie peptydowe i oba końce zablokowane. W katalogach stoi obok peptydów, ale chemicznie bliżej mu do małej cząsteczki leku.
| Cecha | Noopept | Selank | Semax |
|---|---|---|---|
| Typ | pochodna dipeptydu | heptapeptyd | heptapeptyd |
| Liczba aminokwasów | 2 | 7 | 7 |
| Pochodzenie | analog piracetamu | analog tuftsyny | analog fragmentu ACTH 4-10 |
| Masa | 318,4 g/mol | około 751 g/mol | około 813 g/mol |
| Status w UE | niezarejestrowany | niezarejestrowany | niezarejestrowany |
Dlaczego „peptyd doustny” to wyjątek
Większość peptydów nie przetrwa przewodu pokarmowego, bo rozkładają je enzymy trawienne, a duże i naładowane cząsteczki słabo przenikają przez nabłonek jelita. Noopept jest mały, ma zablokowane oba końce i jest bardziej lipofilowy. Dlatego zaprojektowano go jako związek do podania doustnego, czego nie da się powiedzieć o typowych peptydach badawczych.
To rozróżnienie wyjaśnia, skąd biorą się zapytania o „peptydy w tabletkach”. Dla heptapeptydów, takich jak Selank i Semax, rosyjska literatura opisuje głównie podanie donosowe, a nie doustne. Szczegóły i ograniczenia tych badań omawia przewodnik po peptydach nootropowych.
Dla noopeptu literatura opisuje drogę przemiany: z cząsteczki macierzystej powstaje cykloprolyloglicyna, cykliczny dipeptyd obecny też w mózgu. Gudasheva 2001 badała ją w teście uniesionego labiryntu krzyżowego, który mierzy zachowanie lękowe gryzoni. Oznacza to, że część efektów opisywanych dla noopeptu może dotyczyć metabolitu, a nie samej cząsteczki.
Noopept a piracetam: co je łączy
Piracetam to mała cząsteczka z pierścieniem pirolidonu, uważana za pierwszy związek opisany jako nootropowy. Noopept powstał jako jego dipeptydowy odpowiednik: twórcy chcieli zachować element przypominający pierścień, ale zbudować cząsteczkę z aminokwasów. Obie substancje łączy więc koncepcja, a nie identyczna budowa czy mechanizm.
Piracetam ma masę około 142 g/mol i nie zawiera wiązania peptydowego. Noopept jest ponad dwa razy cięższy i ma fragment prolina-glicyna, który w organizmie może przechodzić w cykloprolyloglicynę. Dlatego wyników uzyskanych dla piracetamu nie można przenosić na noopept i odwrotnie. Każda z tych cząsteczek ma własną literaturę, a ich porównania pochodzą głównie z prac tej samej rosyjskiej szkoły.
Dla laboratorium ważniejsze od historii jest to, że noopept zachowuje się jak mała cząsteczka organiczna. Rozpuszcza się inaczej niż heptapeptydy, nie wymaga ochrony przed proteazami w tym samym stopniu i analizuje się go metodami typowymi dla małych cząsteczek. To przekłada się na wymagania wobec certyfikatu, opisane niżej.
Co pokazują badania nad noopeptem?
Opublikowane prace obejmują hodowle komórkowe i modele zwierzęce. Badano ochronę neuronów przed uszkodzeniem oksydacyjnym, ekspresję czynników neurotroficznych NGF i BDNF, czynnik transkrypcyjny HIF-1 oraz parametry układu inkretynowego u szczurów z cukrzycą doświadczalną. Większość autorów pochodzi z tego samego ośrodka.
| Rok | Praca | Model | Wynik |
|---|---|---|---|
| 2001 | Gudasheva | gryzonie, labirynt krzyżowy | cykloprolyloglicyna z działaniem przeciwlękowym w modelu |
| 2003 | Pelsman | ludzkie neurony korowe in vitro | mniej uszkodzeń oksydacyjnych i apoptozy |
| 2008 | Ostrovskaya | hipokamp szczura | wyższa ekspresja NGF i BDNF |
| 2014 | Ostrovskaya | szczury z cukrzycą doświadczalną | normalizacja parametrów układu inkretynowego |
| 2016 | Vakhitova | przegląd | mechanizm molekularny |
| 2020 | Zainullina | linie komórkowe | aktywacja czynnika HIF-1 |
Pelsman 2003 badał GVS-111 na neuronach korowych człowieka, również z komórek osób z zespołem Downa, i opisał mniejsze uszkodzenia oksydacyjne oraz mniej apoptozy. Ostrovskaya 2014 zajęła się szczurami z doświadczalną cukrzycą, a Zainullina 2020 czynnikiem HIF-1, który reguluje odpowiedź komórki na niedotlenienie. Przegląd mechanizmów zebrała Vakhitova 2016.
Przy czytaniu tej literatury warto pamiętać o dwóch rzeczach. Po pierwsze, wyniki z hodowli komórkowych i od gryzoni nie przenoszą się automatycznie na inne układy. Po drugie, niezależne replikacje spoza macierzystego ośrodka są nieliczne, co osłabia siłę dowodów. Po trzecie, w wielu pracach badano kilka punktów końcowych naraz, a wyniki dotyczą konkretnych modeli, na przykład neuronów hodowanych w warunkach stresu oksydacyjnego czy szczurów z cukrzycą wywołaną doświadczalnie.
Dla zespołu, który planuje własne doświadczenia, oznacza to praktyczną wskazówkę: warto zaczynać od modeli, w których literatura już coś zmierzyła, i porównywać wyniki z kontrolą zawierającą sam rozpuszczalnik. Przy ocenie efektów zależnych od metabolitu sensowne jest też równoległe badanie cykloprolyloglicyny jako osobnej substancji, bo dopiero wtedy da się rozdzielić działanie cząsteczki macierzystej od działania produktu jej przemiany. Bez takiej kontroli trudno powiedzieć, czy obserwowany efekt pochodzi od noopeptu, czy od cykloprolyloglicyny.
Co powinien pokazać certyfikat analizy noopeptu
Ponieważ noopept jest małą cząsteczką, certyfikat powinien potwierdzić tożsamość przez masę, czystość metodą HPLC i konfigurację L-proliny. Ważny jest też produkt hydrolizy estru: kwas powstający po odłączeniu grupy etylowej. Sam procent czystości bez numeru partii niewiele mówi.
Dla wzoru C₁₇H₂₂N₂O₄ masa monoizotopowa wynosi 318,158 Da, a jon [M+H]+ w spektrometrii mas pojawia się przy m/z 319,165. Hydroliza estru etylowego daje wolny kwas lżejszy o 28 Da, który w chromatogramie HPLC widać jako osobny pik. Enancjomer z D-proliną ma tę samą masę, więc rozróżnia go dopiero chiralna HPLC.
Przy przechowywaniu największym wrogiem jest wilgoć, bo to ona napędza hydrolizę estru. Materiał przechowuje się w szczelnie zamkniętym pojemniku, w chłodzie i bez dostępu światła, a przed otwarciem pozwala mu się ogrzać do temperatury pokojowej, żeby na proszku nie skropliła się para wodna.
Certyfikaty Molequa® wystawia niezależne laboratorium Analyton Labs. Dostępność i stan certyfikatu dla noopeptu do badań pokazuje strona produktu. Wszystkie opublikowane raporty są w rejestrze certyfikatów analizy, a każdy certyfikat, również innego dostawcy, można sprawdzić w weryfikatorze certyfikatów. Ogólne wprowadzenie do peptydów zawiera artykuł co to są peptydy.
Najczęstsze pytania
Co to jest noopept? Ester etylowy N-fenyloacetylo-L-prolyloglicyny, pochodna dipeptydu prolina-glicyna opracowana w Rosji jako analog piracetamu.
Czy noopept jest peptydem? Tylko częściowo. Ma jedno wiązanie peptydowe, ale oba końce są chemicznie zablokowane, dlatego bliżej mu do małej cząsteczki.
Czym noopept różni się od Selanku? Selank to heptapeptyd, analog tuftsyny, badany głównie po podaniu donosowym. Noopept to pochodna dipeptydu zaprojektowana do podania doustnego.
Czym jest cykloprolyloglicyna? Cyklicznym dipeptydem z proliny i glicyny, obecnym w mózgu. Według literatury powstaje z noopeptu w organizmie.
Czy noopept jest lekiem w Polsce? Nie. W Unii Europejskiej nie jest zarejestrowany jako lek; w Rosji ma taki status.
Co pokazują badania nad noopeptem? Wyniki z hodowli komórkowych i modeli zwierzęcych, m.in. dotyczące NGF, BDNF i HIF-1. Większość prac pochodzi z jednego ośrodka.
Czy noopept od Molequa® jest przeznaczony do stosowania u ludzi? Nie. To materiał referencyjny wyłącznie do badań laboratoryjnych (RUO), dlatego nie publikujemy żadnego dawkowania.
